De ondergang van Leefbaar Nederland
Door: Wouter Engler
Leefbaar Nederland (LN) was een landelijke politieke partij die werd opgericht uit onvrede met de gevestigde politiek. Willem van Kooten, Jan Nagel, Ton Luiting, Broos Schnetz en Henk Westbroek waren de initiatiefnemers, maar de partij zou snel ten onder gaan aan interne conflicten: ‘Ik zou bijna zeggen: wat een ordinair zooitje’
Leefbaar Nederland was er misschien wel nooit gekomen zonder het gigantische succes van de lokale partijen Leefbaar Hilversum en Leefbaar Utrecht. Mediatycoon Willem van Kooten adviseert Jan Nagel van Leefbaar Hilversum daarom ook in de jaren negentig om maar gelijk een landelijke beweging te starten. Nagel ziet wel wat in het plan en ook Ton Luiting (Leefbaar Hilversum), Broos Schnetz (Leefbaar Utrecht) en Henk Westbroek (Leefbaar Utrecht) hebben er wel oren naar om met de nieuwe landelijke politieke partij mee te doen.
Nagel en Westbroek kondigen al in maart 1999 de oprichting aan van deze nieuwe partij, die onder het motto ‘het moet anders en het kan anders’ duidelijk de aanval opent op de zittende politieke partijen die volgens hen steeds minder luisteren naar het volk. Toch trok de partij in de aanloop naar het oprichtingsproces een aantal uiterst dubieuze figuren aan die in het verleden zich hadden ingelaten met de extreem-rechtse Nederlandse Volks-Unie (NVU) van Joop Glimmerveen en de Centrum-Democraten (CD) van Hans Janmaat.
Hoewel Nagel (ex-PvdA) en Westbroek zich meerdere malen openlijk distantieerden van deze ‘bruinhemden’, zoals Westbroek ze althans typeerde, kon uiteindelijk niet worden verhinderd dat sommige journalisten de partij-in-oprichting al maar meteen begonnen te kwalificeren als ‘rechts’, ‘rechts-populistisch’ of zelfs ‘extreem-rechts’. Hetgeen overigens een onterechte kwalificatie is volgens sommige politicologen, die de partij in oprichting op dat moment namelijk veel liever omschrijven als ‘gematigd links’ en absoluut niet als ‘extreem’.
Fortuyn
Leefbaar Nederland (LN) wordt dan op 10 juni 2001 gepresenteerd aan de leden. Nagel wordt de voorzitter, Van Kooten en Schnetz worden bestuurslid. Het bestuur gaat op zoek naar een geschikte lijsttrekker en komen dan al vrij snel uit bij charismatische Elsevier-columnist Pim Fortuyn. Die valt in de smaak bij de leden. Fortuyn wordt dan ook op het partijcongres in de Hilversumse schouwburg Gooiland op 25 november 2001 met een overweldigende meerderheid van maar liefst 394 van de 445 stemmen gekozen tot de lijsttrekker van LN.
Fortuyn laat zijn ‘opponenten’ daarmee ver achter zich, zo krijgt kandidaat-lijsttrekker David Pinto amper 19 stemmen. Toch is lang niet iedereen zo blij met Fortuyn als lijsttrekker, want na de bekendmaking van de uitslag verlaat een journalist vloekend en tierend de schouwburg. De uitzinnige menigte in de zaal negeert de journalist, want bijna iedereen lijkt volledig in de ban van de ‘goddelijke kale’ die het ene na het andere daverende applaus in ontvangst neemt en ook nog een prachtige bos bloemen krijgt van de trotse partijvoorzitter Nagel.
Fortuyn botst intern meerdere malen met het partijbestuur van LN. Hij doet zeer harde uitspraken en haalt zich de woede op de hals van het partijbestuur door een zeer gewaagd interview in de Volkskrant van 9 februari 2002. Hij noemt in dit interview de islam ‘een achterlijke cultuur’ en wil niet dat asielzoekers hier nog langer hun heil komen zoeken en daarmee schoffeert hij het partijbestuur. Nagel roept op dezelfde dag nog het partijbestuur bijeen op de bovenwoning van campagneleider Kay van der Linde in Hilversum.
Omstreeks de klok van zeven uur ’s avonds hebben alle bestuursleden zich verzameld. Ze voelen zich allemaal geschoffeerd en zien liever de gekozen lijsttrekker vertrekken. Fortuyn vertrekt, maar lijkt vastbeslotener dan ooit om door te gaan met zijn politieke avontuur. ‘Ik word de nieuwe minister-president. Vergis je niet. Ik word de nieuwe minister-president.’, roept hij trots en met opgeheven vinger vanuit zijn Daimler die zaterdagnacht tegen journalisten, cameramensen, fotografen en een handjevol geïnteresseerde omstanders.
Moord
Fortuyn, die in het begin amper kan geloven dat hij aan de kant is gezet door het partijbestuur en nog hoopt op een lijmpoging van Jan Nagel, wil zijn kiezers echter niet teleurstellen. Fortuyn ziet kans om nog voor de verkiezingen een nieuwe partij uit de grond te stampen: de Lijst Pim Fortuyn (LPF). De screening van de kandidaten is niet al te best en een aantal van kandidaten zijn eerder afgewezen bij LN. Mat Herben staat bijvoorbeeld nummer 6 op de LPF-kandidatenlijst voor de Tweede Kamer, maar werd eerder afgewezen bij LN.
Fortuyn’s vertrek bij LN is niet van invloed op zijn rol als lijsttrekker van Leefbaar Rotterdam (LR). Hij boekt een geweldige overwinning tijdens de verkiezingen voor de gemeenteraad en scoort daarna hoog bij de kijkers van het lijsttrekkersdebat. Dan slaat het noodlot toe, want op maandagavond 6 mei wordt Fortuyn omgebracht door de radicale dierenactivist Volkert van der Graaf op het Mediapark in Hilversum. De publieke verontwaardiging is groot en dat is na de politieke moord duidelijk te merken in Den Haag en Rotterdam.
Lijsttrekkers van alle landelijke partijen spreken hun afschuw uit over deze moord. Premier Wim Kok hoopt ondertussen de kalmte te bewaren en heeft een gesprek met Marten Fortuyn en Winny de Jong, nummer 4 op de lijst van de LPF, of de verkiezingen nog wel door kunnen gaan. De verkiezingen gaan door en de LPF komt met 26 zetels in de Tweede Kamer. Herben wordt de nieuwe fractie-voorzitter van de LPF. LN, na de moord geteisterd door ontzettend veel ‘hate-mail’ en telefonische bedreigingen, komt met 2 zetels in de Tweede Kamer.
Teeven
Het partijbestuur onder leiding van Nagel had voor de verkiezingen aan de kiezers beloofd: ‘10 zetels, anders zijn we weg’. Nagel en consorten houden zich aan deze afspraak en stappen op. Fred Teeven is de nieuwe voorman van LN. Hij doet in geen enkel opzicht denken aan de charismatische lijsttrekker die de partij ooit omhoog stuwde in de peilingen. Teeven was voor het begin van zijn politieke loopbaan officier van justitie, een ‘echte crime fighter’. Dick Jense komt in de Tweede Kamer voor LN. Ex-CDA-minister Tjerk Westerterp valt buiten de boot.
De LPF maakt onderdeel uit van het eerste kabinet Balkenende (CDA-LPF-VVD). Felle twisten zorgen ervoor dat de coalitie uit elkaar valt en er worden weer nieuwe verkiezingen uitgeschreven in 2003. Teeven is dan even weer de lijsttrekker van LN, maar er ontstaat een breuk binnen de partij zodra partijvoorzitter Jan Jetten een nieuwe lijsttrekker naar voren schuift: ‘motivatiegoeroe’ Emile Ratelband. Teeven is beledigd en hoopt het partijbestuur af te zetten tijdens het daaropvolgende congres van zondag 8 december 2002. De partij neemt steeds rechtsere standpunten in en lijkt in het niets op het oude LN.
Wibo van der Linde, is op het chaotische congres kwaad op voorzitter Jetten: ‘Als ik hier mededeel dat u mijn dochter, Haitske van de Linde op lijst 3, voor dik en dom heeft uitgemaakt. En dan krijgt u, vandaag of morgen, van mij nog een draai voor om uw oren.’ Teeven krijgt op een aantal stemmen na niet genoeg steun en stapt op. In alle haast wordt er naar een andere kandidaat-lijsttrekker gevonden die het op kan nemen tegen Ratelband. Haitske van de Linde wordt dan met 2 stemmen verschil gekozen tot de nieuwe lijsttrekker van LN.
Ratelband: ‘Ik zou bijna zeggen: wat een ordinair zooitje…’ Van de Linde wacht dan een moeilijke taak: ze moet een partij op sleeptouw nemen die landelijk geen enkele rol van betekenis meer speelt. Ze kan de verwachtingen van de partijleden niet waarmaken en weet tijdens de landelijke verkiezingen van 22 januari 2003 geen enkele zetel binnen te halen. LN keert niet meer terug in de Tweede Kamer. Van de Linde stopt met haar nog prille politieke loopbaan. Vanaf dat moment is het gedaan met partij die ooit op meer dan 20 zetels stond in de politieke peilingen.
